عيب يابي خودروهاي انژکتوري
مقدمه
به دنبال ورود خودروهای انژكتوری به بازار اين دغدغه بوجود آمده كه اگر سيستم الكترونيكی اين خودروها با مشكل مواجه شود چه كسی با چه تخصصی می‌تواند نسبت به رفع آن اقدام كند. اين سؤالی بود كه بسياری از خريداران اين خودروها با آن مواجه بودند. بطوريكه وقتی برای اولين بار خودرهای انژكتوری بويژه پيكان انژكتوری به بازار عرضه شد بسياری از خريداران با مشكل عيب‌‌يابی و تعمير آن مواجه بودند و همين موضوع موجب شد تا قيمت خودروهای انژكتوری با وجود تكنولوژی و كارآيی بالاتر از قيمت كمتری برخوردار باشند.
علت اصلی چيست و چگونه بايد آنرا بصورت ريشه‌ای مرتفع كرد؟
خودروهای انژكتوری يا به عبارت بهتر بكارگيری سيستمهای الكترونيكی در خودروها امروزه به يكی از بديهی‌ترين و عادی‌ترين كاربردهای الكترونيك در زندگی روزمره ما تبديل شده است. امروزه كمتر جايی ديده می‌شود كه دسترسی به كامپيوتر و اينترنت در آن وجود نداشته باشد و كمتر كسی را می‌توان يافت كه تاكنون از نزديك كامپيوتر را نديده باشد! به هر حال اين شتری است كه در خانه هر كسی می‌نشيند و قبل از آن لازم بود تا پيش‌بينی‌های لازم صورت می‌گرفت. به هرحال ...
عيب يابی موفق خودروهای انژكتوری تنها به يك موضوع بستگی دارد: مهارت فنی تعميركار. پس تكليف دستگاههای عيب‌ياب الكترونيكی چه می‌شود. بايد به جرأت بگويم تجربه فنی چندين ساله به من آموخت كه از دستگاه عيب‌ياب فقط برای كنترل نهايی و تحويل خودرو به مشتری بايد استفاده كرد. می‌پرسيد چرا؟ زيرا اگر تعميركار در كار خود مهارت كافی داشته باشد بدون نياز به دستگاه عيب‌ياب بايد و بايد بتواند عيب‌خودرو را تشخيص دهد. كسانيكه با سيستمهای قديمی خودروهای انژكتوری در ارتباط بودند به خوبی می‌دانند كه دستگاههای عيب‌ياب به معنی امروزی آن وجود نداشتند. يك تعميركار اولا با استفاده از تجربه و مهارت خود بايد عيب اصلی را تشخيص می‌داد و در آخر با كمك ابزارهايی مانند اهم‌متر محل خرابی را كه ممكن بود در اثر قطع سيم يا سوختن انژكتور و غيره باشد را به راحتی تشخيص می‌داد.
در سالهای اخير - حدود ۱۵ سال پيش - در مدار كنترل الكترونيكی خودروها امكاناتی با عنوان عيب‌يابی سرخود يا به عبارتی OBD اضافه شد كه امكان عيب‌يابی خودكار را ايجاد می‌كرد. دليل اصلی قرار دادن اين امكان در خودروها تنها آگاهی دادن به راننده در موقع بروز خرابی است. بديهی است كه راننده تخصص كافی درباره امور فنی خودرو نداشته و بايد به نحوی از خرابی بوجود آمده در خودرو  مطلع شود.
اما چرا بايد به راننده آگاهی داد؟ اين سؤال را با سؤال ديگری تكميل می‌كنم. مگر بروز عيب‌فنی در خودرو چه اشكالی را ايجاد می‌كند كه بايد نسبت به آن حساس بود؟ پاسخ اين سؤال عبارت است از حفاظت از محيط زيست! به عبارتی رانندگی با خودرويی كه دارای ايراد فنی می‌باشد اولين آسيب را به محيط زيست وارد كرده و ثانيا خسارتهايی را بر خودرو وارد می‌سازد. پس رانندگانی كه با خودروی انژكتوری به اين سو و آن سو می‌رانند با بدانند و آگاه باشند كه درصورت روشن شدن چراغ نشانگر عيب در داشبورد، بايد سريعا و در اولين فرصت به تعميرگاه مراجعه و نسبت به رفع آن اقدام كنند.
عيب يابی سرخود
OBD (On Board Diagnosis)
مدار كنترل الكترونيك كه امروزه در خودروها بكار می‌شود، دارای سيستم نرم‌افزاری و سخت‌افزاری پيشرفته عيب‌يابی سرخود می‌باشد. يعنی در مدار كنترل الكترونيكی قسمتهايی اضافه شده كه مانند يك اهم‌متر - يا حتی اسيلوسكوپ - بوده و مداوم علائم مربوط به كاركرد سنسورها و عملگرها را به واحد پردازنده ارسال می‌كند. در عين حال نرم‌افزاری كه در مدار كنترل پياده‌سازی شده همواره اين علائم را كنترل شده و مراقبت می‌نمايد تا مبادا يكی از سنسورها در اثر معيوب شدن علائم غلط ارسال كند. ضمنا اگر يكی از عملگرها مانند انژكتور يا كوئل معيوب شده باشد به راحتی مشخص شده و به راننده هشدارهای لازم داده می‌شود. عيوبی كه تشخيص داده می‌شود به دو دسته قابل تقسيم است:
عيوب فيزيكی
عيوب عملكردی
عيوب فيزيكی ساده ترين نوع تشخيص عيب است كه در صورت بروز خرابی آشكار در هريك از قطعات برقی موتور ظاهر می‌شود.
عيوب عملكردی عيوبی هستند كه در درجه اول قابل تشخيص نيستند ولی در اثر عملكرد نادرست موتور مدار كنترل به وجود اشكال در قطعه موردنظر پی می‌برد. مثلا اگر انژكتور در اثر كثيفی سوخت دچار اشكال شود يك ايراد غيربرقی در آن ظاهر شده و مدار كنترل از كاركرد بد موتور متوجه اين نوع اشكال شده و به راننده اعلام می‌كند.
منشا عيوب در سيستمهای انژكتوری
بايد به جرأت خدمت دوستان و كسانيكه گرفتار خودروهای انژكتوری هستند عرض كنم كه خرابی سيستم الكترونيك آخرين خرابی خودروی شما می تواند باشد! مطمئن باشيد اگر موتور خودروی شما بد كار می كند ايراد اول آن سيستم انژكتوری نمی باشد. بهتر است عيب يابی را از جای ديگری آغاز كنيد.
فرض كنيد تلويزيون منزل شما اصلا روشن نمی شود، شما چه اقدامی می كنيد؟ اغلب اين تجربه را داشته ايم. ابتدا پشت تلويزيون را باز می كنيم و پلمب گارانتی آنرا می شكنيم. بعد كمی به اين طرف و آن طرف نگام می كنيم ، بعد با چند نفر از دوستان و آشنايان مشورت و نهايتا به تعميرگاه می بريم. آخر از همه متوجه می شويم كه دوشاخه يا پريز ايراد داشته!!! اغلب اتفاق می افتد كه خانم خانه دوشاخه تلويزوين را از برق كشيده و جاروبرقی را بجای آن وصل می كند و پس از جارو كشيدن فراموش می كند كه دوشاخه تلويزيون را نصب كند... پس بهتره عيب يابی را از ساده‌ترين ها  شروع كنيم. به بسا خودروی شما بنزين نداشته باشد و شما مجبور به بكسل كردن و تعمير اساسی موتور آن شويد!!! شايد شوخی به نظر برسد ولی همه اين موارد واقعا اتفاق افتاده است ... (ولی نه برای بنده)
درباره كاركرد موتور خودرو وسواس نداشته باشيد. اين نكته را به ياد داشته باشيد كه هدف از انژكتوری كردن موتور كاستن از آلودگی آن است هرچند كه در تبليغات به افزايش قدرت و كاهش مصرف سوخت توجه می شود. زيرا محدوديتهای اعمال شده از طرف سازمان حفاظت از محيط زيست مانع از توليد خودروهای آلوده می شود. به همين دليل برای كم كردن آلودگی در دور آرام (آيدل) مقدار سوخت را كاهش داده و همين باعث بد كاركردن موتور می شود درحاليكه اين مورد مشكلي نبوده و تنها درصورت داشتن وسواس عيب به نظر می آيد.
موتورهای قديمی مانند پيكان و پرايد كه آلودگی پايه آنها زياد است بعد از نصب سيستم انژكتوري، كامپيوتر آنها طوری تنظيم می‌شود كه آلودگی آنها در حد استاندارد باشد و چون اساس موتور قديمی می‌باشد و به راحتی آلودگی آن كم نمی شود ايراداتی عملكرد آن بوجود می آيد كه بايد بگويم طبيعی است. زيرا نمی شود شتر را با بارش خريد. يعنی هم آلودگی كم باشد و هم كاركرد موتور عالی باشد. چاره كار تنها در طراحی موتور با تكنولوژی روز است. يعنی موتور اساسا بايد مطابق با استاندارد روز طراحی شود بطوريكه مجبور نباشيم موقع تنظيم كامپيوتر كاركرد موتور را فدای آلودگی كنيم.
... عيوبی كه ممكن است در خودروهای انژكتوری اتفاق بيفتد اغلب از كثيفی انژكتور است. بنزينی كه پالايشگاهها توليد و در پمپ بنزينها عرضه می شود فاقد استاندارد لازم برای استفاده در خودروهای انژكتوری است و اغلب گرفتگی فيلتر بنزين و سوزن انژكتورها را به دنبال دارد. پس سعی كنيد فيلتر بنزين را به موقع (۲۰۰۰۰كيلومتر) تعويض كرده و از شستشو دهنده های مسير سوخت رسانی بويژه نوع خارجی آن استفاده نماييد. شركت سايپا مخصوص خودروهای پرايد وسيله مخصوصی دارد كه توسط آن انژكتورها را شستشو می دهد. بهتر است اين خدمات را هنگام مرجعه به سايپا يدك درخواست نماييد. متاسفانه در خدمات پس از فروش ايران خودرو چنين وسيله ای وجود ندارد يا اينكه استفاده نمی شود. ممكن است كسانيكه خودروی ۲۰۶ دارند از اين سرويس باخبر باشند ولی تاكنون خبری از شستشوی انژكتورها در دست نيست. شستشوی انژكتور به اين ترتيب است كه مايع مخصوصی را در يك مخزن مانند پمپ سم پاشی ريخته و بعد شيلنگهای بنزين را از فيول ريل جدا و به پمپ شستشو وصل می كنند. بعد موتور را روشن كرده و اجازه می دهند موتور بجای بنزين از ماده شستشو دهنده استفاده كند. اين عمل باعث تميزی انژكتورها خواهد شد. اگر شما ماده تميزكننده ای را سراغ داريد يا با روشی آشنايی داريد حتما به ما هم بگوييد.
بعد از اين آخرين جايی كه ممكن است ايراد داشته باشد سيستم الكترونيك موتور است. ولی هيچ وقت به كامپيوتر شك نكنيد زيرا خرج شما زياد می‌شود و ممكن است ايراد خودرو چيز ديگری بوده باشد
عيوب مكانيكی مقدم بر عيوب برقی
سيستم الكترونيك كنترل موتور شامل مجموعه‌ای از سنسورها و محركها است كه همگی به يك مغز الكترونيكی به اسم كامپيوتر موتور متصل هستند. سنسورها در يك سيستم استاندارد عبارتند از:
سنسور فشار مانيفولد يا مپ سنسور (توسط شلنگ لاستيكی يا مستقيما به مانيفولد هوا متصل است)
سنسور دور موتور كه معمولا برروی فلايول وصل می‌شود (در موتورهای اروپايي)
سنسور ميل بادامك كه در انتهای ميل بادامك وصل می‌شود (در موتورهای آسيای جنوب شرقي)
سنسور دريچه گاز (كه متصل به محور دريچه گاز است و در سمت ديگر قرقره سيم گاز وصل می‌شود)
سنسور اكسيژن يا سنسور دود يا سنسور لامبدا (برروی مسير مانيفولد اگزوز وصل می‌شود)
سنسور دمای هوا يا فشنگی دمای هوا (كه برروی مانيفولد هوا وصل می‌شود)
سنسور دمای آب يا فشنگی دمای آب ( كه برروی مسير خروج آب از موتور و كنار ترموستات وصل می‌شود)
سنسورهای فوق كه ممكن است اشكال مكانيكی پيداكنند عبارتند از:
سنسور دريچه گاز: فقط در صورت شتاب گيری خودرو وارد عمل می‌شود. يعني موقع شتاب عملكرد موتور بد می‌شود يا اينكه وقتی پدال گاز را كم يا زياد می‌كنيم موتور مثل گذشته رفتار خوبی ندارد. مثلا ريپ می‌زند يا كم می‌آورد و امثال آن. ولی وقتی با سرعت ثابت حركت كنيم هيچ علامتی مشاهده نمی‌شود. در اينصورت اين سنسور ممكن است معيوب شده باشد. مفهوم ديگر اين سنسور همان پمپ شتاب در كاربراتور است. يعنی هيچ كس در اثر خرابی اين سنسور معتل نمی‌ماند و فقط حالت شتاب خودرو دچار اشكال می‌شود.
سنسور فشار هوا يا  مپ سنسور: ممكن است درون آن آب نفوذ كرده باشد. دراينصورت موتور بد كار می‌كند يا به عبارتی سوخت آن زياد يا كم شده است كه توسط دستگاه تون آپ مشخص می‌شود. طبق دستور آورده شده در كتابهای راهنما اين سنسور بايد همواره رو به پايين نصب شود. يعنی سرشلنگی آن به طرف پايين باشد تا ذرات هوا به درون آن وارد نشود. ضمنا وجود سوراخ و پوسيدگی در شلنگ ارتباطی موجب بروز اشكال خواهد شد. اگر دستگاه دياگ تولز داشته باشيد متوجه خواهيد شد كه سنسور هنگام كاركردن موتور مقدار فشار را اشتباه نشان می‌دهد. دراين صورت موتور ريچ كار می‌كند. يعنی سوخت آن زياد شده و ممكن است حتی دود كند. دراين مواقع راننده از قدرت موتور راضی است ولی آلودگی و مصرف سوخت آن غير قابل تحمل می‌باشد. خوشبختانه در اثر خرابی اين سنسور ممكن است موتور در بدترين شرايط كاری قرار گيرد .لی اگر پدال را كمی بيشتر فشار دهين موتور روشن شده و به هرحال به تعميرگاه رسانده می‌شود.
سنسور دور موتور: اگر از نوع مغناطيسی باشد (فشنگی دور موتور) در اثر گرم شدن بيش از حد مغناطيس ضعيف شده و سنسور كارآيی خود را از دست می‌دهد. اگر سنسور بيش از حد به اگزوز نزديد است به اين مورد شك كنيد. مخصوصا در تابستان كه روشن كردن كولر دمای زير كاپوت خودرو را چندين برابر می‌كند. اولين اتفاقی كه براثر خرابی اين سنسور پيش می‌آيد: ريپ زدن موتور، روشن نشدن هنگام استارت گرم (يعنی حدود ۲۰ تا ۳۰ دقيقه بعد از خاموش كردن موتور گرم در تابستان بخواهيم آنرا روشن كنيم). اگر سنسور كاملا معيوب باشد موتور هرگز روشن نخواهد شد و بايد بكسل شود.
سنسور اكسيژن: در اثر معيوب بودن اين سنسور چراغ عيب پشت آمپر روشن شده و راننده احساس می‌كند موتور بد كار می‌كند.
همچنين محركهايی در يك سيستم استاندارد وجود دارند عبارتند از:
انژكتورها (كه برروی مانيفولد هوا و در نزديكی سرسيلندر نصب می‌شود.)
كوئل خشك (كه برروی موتور در قسمت سرسيلندر يا حتی بدنه خودرو نصب می‌شود.)
محرك تنظيم دور آرام (كه متصل به دريچه گاز يا بروری مانيفولد هوا وصل می‌شود)
پمپ بنزين (درون باك بنزين يا در مسير لوله انتقال بنزين نصب می‌شود)
اين محركها (بجز كوئل خشك) همگی رفتار الكترومكانيكی دارند. يعنی در آنها عمل مكانيكی با استفاده از تحريك و فرمان الكتريكی انجام مي‌شود. حساسيت بيش از حد اين قطعات و بويژه ظرافت بکار رفته در طراحی و ساخت آنها، موجب شده تا بيش از هرچيز ديگری در معرض آسيب باشند. در نتيجه بيش از هر قطعه ديگری نيازمند رسيدگی هستند.
گرفتگی روزنه انژكتور همانطوريكه قبلا نيز توضيح دادم، ايراد مرسومی است. اما راه حل رفع آن بسيار ساده است. (رجوع كنيد به مطلب مورخ سوم خرداد ۸۳) به اين سادگيها انژكتور را عوض نكنيد، مگر آنكه سوخته باشد
سيستمهای كنترل الكترونيك خودرو و به وپژه سيستم كنترل سوخت خودروها از زمان مورد توجه قرارگرفت كه آلودگی و مصرف سوخت خودروها مشكلاتی را برای مردم بوجود آورد. يك متخصص در امور خودرو بخوبی می‌داند كه وظيفه سيستم الكترونيك در خودرو چيست. بايد بدانيد كه هدف از بكارگيری اين سيتمها تلاش برای كاهش مصرف سوخت و كنترل آلودگی در خودروها است. اما اين وظيفه را سيستم كنترل الكترونيك و كامپيوتر خودرو به تنها قادر به انجام نيست. در خودروها قطعه‌ای به نام مبدل سه راهه يا كاتاليزور وجود دارد كه گازهای اگزوز حين عبور از آن به گازهای غيرمضر مانند آب و گازكربنيك تبديل می‌شود. موتور خودرو ضمن سوزاندن بنزين با هوا مقدار زيادی گازهای سمی منوكسيدكربن، اكسيدهای ازت و هيدروكبنهای نسوخته توليد می‌كند كه برای سلامت محيط زيست و زندگی موجودات زنده و ازجمله انسانها مضر هستند. مبدل سه راهه كه محتوی مقدار زيادی مواد شيميايی موسوم به كاتاليزور است ، اين گازهای سمی را تحت تاثير قرار داده و واكنشهای شيميايی در آنها بوجود می آورد كه موجب تبديل گازهای سمی مذكور كه گازهای غيرسمی می‌شود. چون سه نوع گاز سمی در دود اگزوز خودروها وجود دارد، بنابريان سه نوع كاتاليزور در مبدل پيش‌بينی شده تا همگی آنها را به گازهای غيرسمی تبديل كند.
مبدل شيميايی يا مبدل سه راهه مهمترين عضو سيستم کنترل آلودگی خودروها محسوب می‌شود
در خودروهای امروزی سيستمی در آنها طراحی و پياده‌سازی شده كه به سيستم كنترل آلودگی معروف است. اين سيستم وظيفه دارد تا ميزان گازهای آلاينده خروجی از خودرو را محدود كرده و به گازهای غيرمضر تبديل كند. همانطوريكه پيشتر گفته شده مهمترين عضو تشكيل دهنده اين سيستم مبدل شيميايی است. زيرا عمل اصلی واكنش گازهای مضر را اين قطعه انجام می‌دهد. مبدل شيميايی در مسير اگزور خودرو نصب می‌شود و تمامی دود خروجی از موتور مجبور است از لابلای آن عبور كند. گازهای سمی حين عبور از درون روزنه‌های مبدل شيميايي، واكنش نشان داده و به تدريج به گازهای غيرسمی تبديل می‌شوند. در نتيجه گازهای خروجی از خودرو كم ضررتر خواهند بود. بطوريكه مقدار آنها كمتر از مقدار آلودگی مجاز استاندارد ميباشد. شكل زير عملكرد مبدل شيميايی را به وضوح نشان می‌دهد.

همانطوريكه مشاهده می‌شود منحنی قرمز رنگ مربوط به گازهای سمی خارج شده از اگزوز موتور است. اين گازها وارد مبدل شيميايی شده و از مقدار گازهای سمی بشدت كاسته می‌شود، بطوريكه منحنی سبز رنگ مقدار گازهای خروجی را پس از عبور از مبدل شيميايی نشان می‌دهد. نكته فنی كه در اين منحنيها ديده می‌شود به كميت لامبدا يا هوای اضافی مربوط است. با افزايش مقدار لامبدا يا به عبارتی همزمان با كاهش مقدار سوخت، مقدار آلودگی منوكسيدكربن و هيدروكربن نسوخته كم می شود. همزمان با اين شرايط عملكرد مبدل شيميايی نيز بيشتر شده و گازهای مضر بيشتری را به گازهای غيرسمی تبديل می‌كند. برعكس اين وضعيت برای گاز سمی اكسيدهای ازت وجود دارد. به اين ترتيب كه با كاهش لامبدا يا افزايش سوخت، مقدار گاز سمی اكسيدهای ازت نيز كاهش يافته و همزمان اثر مبدل شيميايی نيز بيشتر شده و اكسيدهای ازت بيشتری را به گازهای غير سمی تبديل می‌كند. مشاهده می‌شود كه عملكرد مبدل شيميايی برای هر سه نوع گاز سمی وقتی بهينه است كه لامبدای برابر با يك باشد.
راندمان مبدل شيميايی يا مبدل سه راهه هنگامی حداكثر است كه لامبدا يا به عبارتی هوای اضافی برابر با يك باشد. به اين شرايط استوكيومتريك گفته می‌شود.
به همين دليل با استفاده از سيستمهای الکترونيک کنترل موتور سعی می‌شود مقدار لامبدا تقريبابرابر با مقدار استوكيومتری تنظيم شود تا همواره بيشترين راندمان تبديل وجود داشته باشد و كمترين آلودگی وارد محيط زيست شود. آنچه كه استفاده از سيستمهای كنترل الكترونيك را توجيه می‌كند دقت عمل آنها در تنظيم نسبت هوا به سوخت است. زيرا در مقايسه با سيستمهای مكانيكی مانند كاربراتور از قابليتهای بسيار بالايی برخوردار خواهيم شد.
وظيفه سيستمهای كنترل الكترونيك سوخت در يك كلمه عبارت است تنظيم دقيق نسبت هوا به سوخت برای كاركرد بهينه مبدل شيميايی. 
به عبارت بهتر استفاده از سيستمهای الکترونيک برای کنترل موتور و به ويژه كنترل سوخت ايجاد شرايط مناسب برای كاركرد بهينه مبدل شيميايی است.
خودروهای انژكتوری با آلودگی بيشتر!
پيشتر گفته شد كه با پيشرفت تكنولوژی و استفاده از مبدل شيميايی و سيستمهای كنترل الكترونيك موتور، سعی شده تا حد امكان از آلايندگی و مصرف سوخت خودروها كاسته شود و مردم از هوای پاك بهره‌مند باشند. مكررا از رسانه‌ها به گوش مردم رسانده می‌شود كه ايهاالناس از خودروهای انژكتوری استفاده كنيد زيرا كه آلودگی و مصرف سوخت كمتری دارد و به هزار و يك دليل به نفع شماست. اولين بار شركت ايران خودرو، پيكان را مجهز به سيستم انژكتور نمود، بدون آنكه توجه چندانی به اصل موضوع داشته باشد. زيرا اين خودروها فاقد مبدل شيميايی بودند. كه اصطلاحا به آن اوپن لوپ (بدون سنسور اكسيژن) گفته می‌شد. بعد از مدتی شركت سايپا خودروی پرايد سی‌ال‌سی را به بازار عرضه كرد كه كاربراتور (فاقد انژكتور) بود ولی از سنسور اكسيژن استفاده می‌كرد كه مجهز به مبدل شيميايی هم بود. به هر حال هر دوی اين بزرگواران مدعی بودند كه از روی ناچاری دست به اين اقدام زده‌اند. حال ببينيم كاركرد اين دو سيستم در مقايسه با يكديگر چگونه است و بعد به اصل موضوع خواهيم پرداخت.
 
گفته شد كه استفاده از مبدل شيميايی آلودگی خروجی از اگزوز موتور را به شدت كاهش می‌دهد. دقت در شكل فوق نشان می‌دهد كه آلودگی خودرويی كه با لامبدای استوكيومتری استفاده می‌كند اگر مجهز به مبدل شيميايی باشد آلودگی آن برابر با نقطه ۲ خواهد بود. اين وضعيت در خودروهای انژكتوری سالم وجود دارد.
رفتار خودروهای فاقد مبدل شيميايی نوع ديگری است. اين خودروها چون مبدل شيميايی ندارند، مجبور نيستند كه از لامبدای استوكيومتری استفاده كنند و لامبدا در آنها بزرگتر از يك تنظيم می‌شود. وضعيت اين خودروها با عدد ۱ در نمودارها نشان داده شده است. بطوريكه مشاده می‌شود منحنی قرمز رنگ با افزايش مقدار لامبدا سير نزولی داشته و به عبارت بهتر مقدار آلودگی خام خروجی از اگزوز كاهش می‌يابد. بنابراين خودروهای فاقد مبدل شيميايی (كاربراتور و انژكتور اوپن لوپ) وضعيت خيلی بدی نخواهند داشت. در اين ميان خودروهايی كه همزمان مجهز به مبدل شيميايی و سنسور اكسيژن باشند بهترين موقعيت را دارند. وضعيت اين خودروها با عدد ۲ در نمودارها نشان داده شده است. و دارای كمترين مقدار آلودگی هستند. خودروهای انژكتوری استاندارد و سالم در اين نقطه قرار دارند و كمترين آلودگی را وارد محيط زيست می‌كنند. ولی اگر مبدل شيميايی را از اين خودروها حذف كنيم شرايطی بوجود خواهد آمد كه غير قابل تصور خواهد بود. وضعيت اين خودروها با عدد ۳ در نمودارها نشان داده شده است.
درحاليكه خودروهای انژكتوری سالم و استاندارد دارای كمترين مقدار آلودگی هستند، ولی درصورت حذف مبدل شيميايی ، بيشترين آلودگی ممكن را دارا خواهند بود.
 فکر می کنم متوجه منظورم شده باشيد. روی صحبتم با عزيزانی استکه اقدام به جداکردن مبدل کاتاليزوری می‌كنند. اين اقدام نه تنها موتور را از تنظيم خارج می‌كند بلكه آلودگی نسبتا زيادی را نيز از اگزوز خودرو خارج كرده و صدمات شديدی را به محيط زيست وارد می‌كند. مقايسه نقطه ۳ با نقاط ۱ و ۲ نمودار فوق به خوبی نشان می دهد كه درصورت حذف كاتاليزور آلودگی خروجی از موتور به مقدار قابل توجهی افزايش خواهد يافت.
حذف مبدل كاتاليزوری از روی خودروهای انژكتوری بيشتری آسيب را به محيط زيست وارد می‌كند. دود خروجی از اگزوز اين گروه از خودروها  شديدترين نوع آلودگی را به همراه دارد.
فکر می كنيد چرا عده‌ای دست به اين قبيل اقدامات می‌زنند. منفعت حاصل از اين عمل غيرقانونی چيست و چه انگيزه‌ای به آن دامن می‌زند؟؟؟ چرا يك انسان دوستدار محيط زيست بايد در اين حد به محيط اطراف خود آسيب وارد كند؟ البته اين سؤاليست كه بايد وجدانهای بيدار به آن پاسخ بدهند. اما اين تذکر موجب نمی‌شود تا دولتمردان و صاحب منسبان سازمانهای پاسدار محيط زيست از مسؤليت خود شانه خالی كنند. وضع قوانين صحيح درباره پايـش مستمر آلايندگی خودروها موضوعيست كه بايد شديدا مورد توجه قرار گيرد.وضع قوانين صحيح درباره پايش مستمر آلايندگی خودروها موضوعيست كه بايد شديدا مورد توجه قرارگيرد.خوشبختانه سالهای اخير تاكيد زيادی مبنی بر انجام معاينه فنی خودروها انجام می‌شود و خودروهای با عمر سه سال و بيشتر موظف به دريافت معاينه فنی هستند. اما توجه به يك نكته ضروريست كه حجم قابل توجهی از خودروها طی سه سال گذشته وارد بازار شده اند و مهتر اينكه مبدل كاتاليزوری نيز در همين مدت برروی خودروها نصب گرديد و قبل از آن تقريبا خبری از اين قطعه مفيد و جادويی در خودروها وجود نداشت. متاسفانا اخيرا حذف اين قطعه به بهانه بوی بد و يا كاهش قدرت موتور مورد توجه برخی افراد بی‌مسؤليت قرار گرفته و كمتر كسی را می شناسيم كه دارای خودروی انژكتوری مجهز به كاتاليزور باشد ولی به فكر جدا كردن كاتاليزور آن نبوده باشد؛ مگر كسانيكه احساس مسؤليت كرده و واقعا دوستدار محيط زيست باشند. بايد در اين قضيه بسيار هوشيارانه برخورد كرد و با وضع قوانين كارآمد پايش مسمتر آلايندگی خودروها را مورد توجه قرار داد. اخيرا فن‌آوريهای جديدي در سيستم كنترل الكترونيك خودروها بكارگرفته شده كه كمك شاياني به حل اين مسئله می‌كند. به عبارت بهتر می‌توان ادعا كرد كه پياده سازی بسياری از فن آوريها در سيتمهای كنترل الكترونيك خودرو بويژه در كامپيوتر سيستم الكترونيك موتور با هدف كنترل و كاهش آلودگی بوده است و خوشبختانه در سالهای اخير پايـش مستمر با تاكيد فراوان در دستور كار وضع كنندگان قوانين و مؤسسان تدوين كننده استاندارد قرار گرفته، و توليدكنندگان خودرو موظف به اعمال آن  در محصولات خود هستند.
فن آوری عيب يابی OBD 2 ، برای مقابله با هرنوع نقص فنی در خودروها كه منجر به آلودگی می‌شود ابداع شده و هدف از آن  پايـش مستمر آلايندگی خودروها است.
فراموش نكنيد كه فلسفه استفاده از سيستم كنترل الكترونيك در خودروها كنترل آلودگی و كاهش مصرف سوخت بوده است و به همين منظور نسل جديد آن مجهز به سيستم  پايـش مستمر آلايندگی می‌باشد.
عيب يابی با دستگاه دياگ
پيشتر تذکر داده شده که يک تعميرکار ماهر نيازی به استفاده از دستگاههای کامپيوتر موسوم به دياگ تولز ندارد زيرا بسياری از عيوب بوجود آمده در موتورخودروها منشاء مکانيکی داشته و دستگاه دياگ قادر به تشخيص آنها نيست. اما استفاده از دستگاه دياگ به عنوان دستگاه اندازه گيری مقادير عملکردی موتور کمک موثرتری برای تشخيص صحيح عيوب خواهد داشت
دستگاه دياگ تولز يا عبارت فراسی آن دستگاه عيب ياب دستگاهی است الکترونيکی که با کامپيوتر خودرو ارتباط ديجيتالی برقرار کرده و با دريافت برخی اطلاعات از آن تعميرکار را برای عيب يابی خودرو کمک می‌كند. بهتر است علاقمندان محترم به اين موضوع توجه داشته باشند كه دستگاه دياگ يك دستگاه جادويی نيست و بيشتر  زحمت عيب‌يابی را تعميركار بايد شخصا برعهده داشته باشد. اطلاعاتی كه دستگاه عيب‌ياب از كامپيوتر خودرو دريافت می كنند به چند دسته تقسيم می شوند:
۱. كدهای تشخيص عيب سيستم انژكتوری (عمدتا عيوب الكترونيكي)
۲. كدهای عملكردي موتور
كدهای تشخيص عيب مربوط به عيوب الكتريكی يا الكترونيكی هستند كه در سيستم انژكتوری موتور شامل سنسورها و انژكتورها و ساير عملگرها بوجود آمده و كامپيوتر آنها را تشخيص می‌دهد. اين كدها در حافظه كامپيوتر ذخيره شده و توسط دستگاه دياگ دريافت می شود. دستگاه دياگ بعداز دريافت اين كدها آنها را روی صفحه نمايش می دهد. تعميركار با مشاهده اين كدها متوجه می شود كه كداميك از قطعات معيوب است. اما سريعا نبايد نسبت به تعويض قطعه اقدام كرد!
عيوب مونتاژی يكی از عيوب رايج در سيستمهای انژكتوری موتور خودروها می باشند!؟ تصور كنيد كه كانكتور يكی از سنسورها در جای خود شل شده باشد. مسلما وقتی اقدام به تعويض سنسور می كنيد، كانكتور آنرا جدا كرده و بعد برروی سنسور جديد محكم جا زده می‌شود ... از كجا معلوم كه سنسور اوليه سالم بوده و تنها كانكتور آن شل شده باشد. با اين كار عيب شناسايی نشده وتنها بهای سنسور تعويضی به حساب صاحب خودرو نوشته می‌شود.
دستگاه دياگ پس از اتصال به کانکتور مخصوص، که در تمامی خودروهای انژکتوری تعبيه شده است با كامپيوتر موتور ارتباط برقرار كرده و طبق نظر تعميركار اطلاعات مورد نياز را دريافت و روی صفحه نمايش می‌دهد.
هر كارخانه خودروسازی موظف است برای تمامی خودروهای توليدی خود دستگاه دياگ مربوطه را تهيه و در اختيار تمامی تعميرگاهها و مراكز سرويس خود قرار دهد. در نتيجه كارخانه بنز فقط برای خودروهای بنز دستگاه دياگ تهيه خواهد كرد و نمی‌توان خودروهاي پژو يا رنو را با دستگاه دياگ بنز عيب يابی كرد. در حال حاضر خودوهای ساخت پژو، سيتروئن، نيسان، بنز و ... در ايران  دارای پشتوانه فنی از شركتهای اصلی بوده و دارای دستگاه دياگ برای تمام محصولات خود هستند. اگر به دستگاه دياگ پـژو  يا هر دستگاه ديگری مراجعه كنيد متوجه خواهيد شد كه در اولين مرحله نوع خودرو را بايد تعيين كنيد. كارخانه پژو انواع مختلفی خودرو توليد و عرضه می‌كند كه تنها انواع محدودی از آنها در ايران در دسترس است. اما كارخانه پژو موظف است دستگاه عيب ياب خود را برای عيب يابی تمامی انواع خودروی پژو طراحی و عرضه كند. پس در اولين گام برای عيب‌يابی بايد نوع خودرو را تعيين كرد.
خودروهای مختلف دارای كدهای عيب‌يابی متفاوتی هستند و ممكن است براساس طراحی از كدهای مختلفی برای تبادل اطلاعات بين كامپيوتر و دستگاه دياگ استفاده كنند. اين موضوع برای خودروهای توليدی يك كارخانه نيز ممكن است وجود داشته باشد. مثلا پژو ۴۰۵ و ۲۰۶ دارای كد ارتباطی مختلفی می‌توانند باشند. حتی خودروی ۲۰۶ با تيپ متفاوت نيز ممكن است كدهای تبادل داده متفاوتی نسبت به هم داشته ياشند. پس سعی كنيد خودروی مورد عيب‌يابی را درست شناسايی كرده و در منوی انتخاب خودرو نوع خودرو را درست انتخاب كنيد.
بعداز اتصال كانكتور دستگاه دياگ، نوع خودرو را مشخص كنيد. سپس سوئيچ را در وضعيت روشن قرار دهيد، تا كامپيوتر موتور روشن شود، اما موتور را روشن نكنيد. بعد ارتباط با كامپيوتر را برقرار كنيد. در صورتيكه عمليات صحيح انجام شده باشد پيغامی مبنی بر شروع تبادل اطلاعات نشان داده خواهد شد.
خواندن كدهای عيب يكی از روتين ترين عملياتی استكه انجام می‌شود. برای اين كار منوی مربوطه را انتخاب و كدهای خطا را دريافت كنيد. كدهای خطا يكی پس از ديگری دريافت و روی صفحه مونيتور ظاهر می‌شود. تصميم گيری و اقدام مناسب بستگی به مهارت تعميركار دارد.
خواندن پارامترهای عملكردی موتور نيز يكی از داده های مهم محسوب می‌شود. يك تعميركار ماهر اغلب به اين داده‌ها اكتفا می‌كند و از كدهای عيب برای چك كردن تعمير استفاده می‌كند. پس سعی كنيد تحليل درستی از مقدار پارامترها داشته باشد. اين نوع تحليل نياز به تجربه و علم فراوانی دارد كه به راحتی قابل كسب است و تنها به مطالعه و دقت نياز دارد. برای نمايش پارامترها منوی مربوطه را انتخاب كنيد. در اين صورت جدولی شامل نام پارامتر و مقدار آن نمايش داده خواهد شد كه با برسی آنها می‌توان علاوه بر عيوب الكترونيكي، بسياری از عيوب مكانيكی موتور را هم به راحتی تشخيص داد.
تشخيص عيوب موتور براساس پارامترها عملكردی راه حل علمی برای تشخيص است. عزيزان مبتدی سعی كنند برای افزايش تجربه قبل از خواندن كدهای عيب‌يابی ابتدا پارامترهای عملكردی را مشاهده و آناليز كرده و عيب خودرو را حدس بزنند. سپس برای چك كردن خود از خواندن كدهای عيب استفاده نماييد.
کار با دستگاه دياگ
متداول ترين ابزار عيب يابی خودروهای انژکتوری دستگاه دياگ می‌باشد. دستگاه دياگ عموما به دستگاههایی اطلاق می شود که برای عيب يابی از آنها استفاده می کنيم. اما اين دستگاهها برای چه منظورهايی می توانند کاربرد داشته باشند؟
بايد بگويم در صنعت پيچيده قرن اخير کسب اطمينان نسبت به عملکرد صحيح سيستمها اهميت ويژه‌ای دارد. صنعت الكترونيك نيز يكی از مواردی استكه مورد توجه واقع شده است. دستگاههای عيب ياب كمك می‌كنند تا عيوب پديد آمده در دستگاه الكترونيكی مشخص شود. اين دستگاهها شامل انواع ولتمتر، اسيلوسكوپ و دستگاههای ويژه می‌باشند. افرادی كه در زمينه الكترونيك كار فنی يا مهندسی انجام شده باشند حتما با اين ابزارها آشنايی كامل دارند.
به دنبال لزوم بكارگيری مدارات الكترونيك در خودروها و كاربردی شدن آن در صنعت خودروسازي، مدارات گوناگونی مخصوص خودرو طراحی و بكارگرفته شد كه مدار كنترل آلودگی يكی از اين نوع مدارات است. متاسفانه در صنعت خودروسازی كشور ما اولين مدار الكترونيكی پيچيده‌ايكه مورد استفاده قرار گرفت مدار كنترل آلودگی موتور يا همان كامپيوتر موتور بود. درحاليكه مدارات بيشماری از قبيل كروز كنترل، كنترل سيستم تعليق (خودروی زانتيا) ، كنترل ايربگ، سيستم ضدسرقت و غيره سالهای سال در خودروها كاربرد داشته‌اند. عيب يابی اين سيستمها به دليل پيچيدگيهايی كه دارند مستلزم استفاده از ابزارهای خاصی هستند كه به دياگ تولز معروفند.
دستگاه دياگ از طريق يک کابل به کانکتور مخصوص عيب يابی خودرو متصل می شود. اين کانکتور ممکن است درون اتاق و زير داشبورد باشد يا اينکه مانند سمند و پژو ۴۰۵ زير کاپوت قرار داشته باشد. به هرحال بايد کابل دستگاه عيب ياب را به کانکتور عيب يابی متصل کرد. برای عيب يابی اولين قدم تعيين نوع خودرو و نوع كامپيوتر آن است. سعی كنيد آنرا درست انتخاب كنيد زيرا در غير اينصورت دچار مشكل خواهيد شد.
پس از آن نوبت به برقراری ارتباط می رسد. برای اين مرحله کامپيوتر يا کامپيوترهای خودرو بايد روشن باشند. پس لازم است سوييچ را کاملا باز کنيد (حالت اکسسوری کافی نيست)  اما استارت نزنيد زيرا نيازی به روشن کردن موتور نيست. بلافاصله بايد با کامپيوتر ارتباط دستگاه دياگ برقرار شود. سپس وارد منوی Connect شويد و با كامپيوتر موتور ارتباط برقرار كنيد. اگر ارتباط كامل باشد پيامی روی صفحه می‌آيد و می‌گويد كه ارتباط برقرار شد. اگر حدود ۱۵ ثانيه بيشتر طول كشيد بدانيد كه جايی اشكال دارد. زيراكه ۵ ثانيه يا حتی كمتر كافی است. عيب بابی از اين مرحله به بعد آغاز می‌شود. خواندن كدهای خطا كاريست كه بايد انجام دهيد ولی بايد با هوشمندی و مهارت برخورد كنيد. كدهای خطا را جامع درنظر بگيريد. زيرا مجموع چند كد خطا كه همزمان ظاهر شده اند می توان متوجه يك ايراد عمده شد ولی اگر تك تك آنها را در نظر بگيريد، متحمل هزينه هنگفتی خواهيد شد و ايراد خودروی شما نيز برطرف نخواهد شد. متاسفانه دستگاههای عيب ياب فاقد هوشمندی لازم درباره تعيين عيوب مركب هستند و لازم است تعميركار خبره اين عمل را شخصا به درستی انجام دهد.
خواندن پارامترهای كاری موتور روشن از ديگر قابليتهای دستگاههای عيب ياب است. پارامترهای موتور عبارتند از سرعت موتور، دما هوا، دمای آب، آوانس جرقه، مقدار سوخت، لين يا ريچ بودن دود اگزوز، مقدار باز بودن دريچه گاز، مقدار باز بودن استپر موتور، و موارد ديگر كه با بررسی آنها می‌توان كاركرد موتور را دقيقا مورد بررسی و ارزيابی قرار داد. اگر كسی بتواند همزمان با بررسی كدهای خطا ، پارامترهای كاری موتور را نيز مد نظر قرار دهد می‌تواند به راحتی عيب موتور اعم از عيوب برقی يا حتی عيوب مكانيكی را نيز تشخيص دهد.

منبع:
National-engine.persianblog.ir